معــــــــــــــــراج نامه

کتاب مصباح الشّریعة و مفتاح الحقیقة منسوب به امام صادق علیه‌السّلام است که ظاهراً یکی از شاگران و صحابه‌ی آن حضرت، با بهره‌گیری از آموزه‌های عارفانه‌ی امام صادق علیه‌السّلام، آن را تدوین کرده است و کتاب بسیار عظیم و ارزشمندی است که مطالعه‌اش را به همه­ی دوستان تأکید کردم. قرار گذاشتیم در شرح هر بخش از نماز، آنچه که در کتاب مصباح الشّریعه در آن مورد ذکر شده است را بخوانیم. با توجه به این که بحث طهارت را تا حدودی گفتیم؛ این مبحث را  از مصباح الشّریعة می‌خوانیم تا ببینیم آن حضرت در بیانات عارفانه‌ی خود در مورد بحث طهارت، که شخص مُصَلِّی باید در آستانه‌ی نماز اختیار کند؛ چه می‌فرمایند.

«قَالَ‏ الصَّادِقُ‏ عَلَیْهِ‌السَّلامُ‏ إِذَا أرَدْتَ‏ الطَّهارَةَ وَ الْوُضُوءَ» امام صادق علیه‌السّلام می‌فرمایند: وقتی قصد کردی تطهیر کنی و وضو بگیری؛

«فَتَقَدَّمْ إلَى الْماءِ تَقَدُّمَكَ إِلىٰ رَحْمَةِ اللهِ‏» رفتنت به سوی آب، همانند رفتنت به سوی رحمت حق باشد. همان‌گونه که به سوی رحمت الهی می‌روی؛ برای وضو به سمت آب برو. پس در ظاهر کار، فرد برای این­که تطهیر کند و وضو بگیرد؛ به سمت آب می‌رود. امّا باطن امر چیست؟ برای طهارت اختیار کردن و وضو گرفتن به سمت اقیانوس بی‌کرانه‌ی رحمت حق می‌رود.

«فَإنَّ اللهَ تَعَالىٰ قَدْ جَعَلَ الْماءَ مِفْتاحَ قُرْبَتِهِ وَ مُناجاتِهِ وَ دَلِيلاً إِلىٰ بِساطِ خِدْمَتِهِ»‏ چرا‌که خدای متعال آب را کلیدی برای تقرّب جستن و نزدیک شدن به خود قرار داده است. کلیدی برای  نجوا و مناجات با خود، و دلیل و راهبر و راهنمایی برای بِساط خدمت خویشتن قرار داده است. آب چنین چیز بزرگی است. کلید قرب و مناجات خدا و دلیل و راهنمای بِساط خدمت خدا است .

«وَ كَما أَنَّ رَحْمَةَ اللهِ تُطَهِّرُ ذُنُوبَ الْعِبادِ كَذلِكَ النَّجَاسَاتُ الظّاهِرَةُ يُطَهِّرُهَا الْماءُ لا غَيْرُ» همان‌گونه که رحمت الهی قلب­ها و دل‌های آلوده به گناه بندگان را تطهیر و پاک می­کند؛ نجاسات ظاهری را هم فقط آب تطهیر و پاک می‌کند. یعنی وقتی می‌روی بدنت را با آب تطهیر کنی، یادت باشد باید قلبت را هم با آب رحمت حق تطهیر کنی.

«قَالَ اللهُ تَعَالىٰ: وَ هُوَ الَّذِي أرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً[1]» خدای متعال در کتاب عظیم خود می‌فرماید: این خداست که بادها را بشارت‌دهنده­ی پیشاروی رحمت خویش قرار داد و خدای متعال آب را که پاک و طاهر و مایه‌ی طهارت و پاکی است؛ از آسمان فرو‌فرستاد. «وَ قَالَ اللهُ تَعَالىٰ: وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍّ أ فَلا يُؤْمِنُون[2]‏» و خدای متعال در قرآن فرمود: ما از آب، هر چیز زنده‌ای را قرار دادیم. پس آب هم طاهر و طهور است و هم مایه‌ی حیات و زندگی است. «أ فَلا يُؤْمِنُون‏» آیا ایمان نمی‌آورید؟

امام صادق علیه‌السّلام بعد از استشهاد به این دو آیه فرمودند: «فَكَما أحْيا بِهِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ مِنْ نَعِيمِ الدُّنْيا كَذلِكَ بِرَحْمَتِهِ وَ فَضْلِهِ جَعَلَ حَياةَ الْقُلوبِ بِالطّاعاتِ»: همان‌گونه که خدای متعال حیات و زنده بودن هر چیزی از نعمت­های دنیوی را از طریق آب محقّق نمود و چیزها را با آب زنده کرد؛ همان‌گونه خدای متعال باب رحمت و فضل خود و حیات و زنده شدن قلب‌ها را با طاعت خویش قرار داد. همان‌گونه که آب مایه‌ی زنده بودن موجودات عالم طبیعت است؛ طاعت حق مایه‌ی زنده شدن قلب‌ها و دل‌های اهل طاعت است.

«فَتَفَكَّرْ فِي صَفاءِ الْماءِ وَ رِقَّتِهِ وَ طُهْرِهِ وَ بَرَكَتِهِ وَ لَطِيفِ امْتِزاجِهِ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ» حال که کنار آب آمدی و می‌خواهی با آن وضو بگیری؛ کمی در مورد صفایی که آب زلال دارد، در مورد لطافت، طهارت، برکت و در مورد ممزوج شدن لطیف آب با هر چیز، که چگونه راحت با هر چیزی ممزوج می شود، فکر کن. حضرت فرمودند اندکی به هر کدام از این نکته‌ها فکر کن؛ ببین در هریک از اینها چه درس‌های بزرگی است. صفای این آب، چه صفایی را به تو می‌آموزد؟ رقّت این آب، چه رقّت قلبی را به تو الهام می‌کند و می‌آموزد؟ برکت این آب با تو چه می‌گوید؟ و این­که چقدر راحت با هر چیز ممزوج می‌شود و در‌می‌آمیزد؛ این به تو چه درسی را در زندگی می‌آموزد؟ در مورد اینها فکر کن.

«وَ اسْتَعْمِلْهُ فِي تَطْهِيرِ اْلأعْضاءِ الَّتِي أمَرَكَ اللهُ بِتَطْهِيرِها» و آب را برای تطهیر عضوهایی که خدای متعال، به تطهیر آنها با آب در هنگام وضو، امر کرده است؛ به کار ببند.

«وَ آتِ بِأدائِها فِي فَرائِضِهِ وَ سُنَنِهِ» و به همه‌ی آداب وضو، چه آداب واجبش که فریضه است، چه آداب مستحبّ وضو که سنّت‌های وضو است، عمل کن.

«فَإِنَّ تَحْتَ كُلِّ واحِدَةٍ مِنْها فَوائِدَ كَثِيرَةٍ» چرا که زیر هر کدام از این نکات واجب یا مستحب که در وضو است؛ فایده‌های بسیار فراوانی نهفته است.

-----------------------------------------

1. سوره‌ی فرقان، آیه‌ی 48.

2. سوره‌ی انبیاء، آیه‌ی 30.

منبع: مقدّمه‌ای بر مبحث «نماز» از کتاب «مصباح الهدیٰ»، استاد مهدی طیّب